تعیین تکلیف مرخصی زایمان کارکنان دانشگاه‌های علوم پزشکی

تاریخ دادنامه: ۱۴۰۴/۹/۴      شماره دادنامه: ۱۴۰۴۳۱۳۹۰۰۰۲۲۶۰۲۰۷

شماره پرونده: ۰۲۰۷۵۹۵

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاكی: آقای یعقوب محمدی

طرف شکایت: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

موضوع شکایت و خواسته: ابطال ماده ۸۲ آیین نامه اداری استخدامی اعضای غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشكی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال ماده ۸۲ آیین نامه اداری استخدامی اعضای غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشكی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته به طور خلاصه اعلام کرده است که:

“خداوند در آیه (۶۰) سوره انفال می فرماید: «و در برابر آنها آنچه توانستید از نیروی (انسانی، قدرت اقتصادی و هزینه نبرد) و اسبان بسته و آماده شده (وسایط نقلیه مناسب) آماده سازید که بدین وسیله دشمن خدا و دشمن خود و دشمنان دیگری را غیر آنها که شما آنها را نمی شناسید و خداوند آنها را می شناسد، بترسانید.

 و هر چیزی که در راه خدا انفاق کنید (در روز جزا) به طور کامل به شما داده خواهد شد و بر شما هرگز ستم نمی رود (از حقتان کاسته نمی شود).» همان گونه که در متن آیه ملاحظه می فرمایید هدف هم جنگ نیست بلکه هدف پدافند غیرعامل، بازدارندگی و ترساندن دشمنان است. عبارت «سرمایه انسانی» که در کل جهان رواج دارد حاکی از اهمیت نیروی انسانی است.

در آیات متعدّد کلام ا… مجید که به عنوان کتاب اصلی قانون مسلمانان می باشد؛ مِن جمله در آیه (۶) سوره اسراء و آیه (۱۲) سوره نوح جمعیت و نفرات زیاد؛ نعمت و موهبت تلقّی و از مصادیق امداد الهی قلمداد شده است.

نبی مکرّم اسلام حضرت محمّد مصطفی (ص) می فرمایند: «ازدواج کنید تا صاحب فرزند شوید و نسل شما زیاد گردد. من در روز قیامت به زیادی افراد امّتم ـ حتی به فرزند سقط شده ـ بر امّت های دیگر مباهات می کنم.» ایضاً امام صادق (ع) می فرمایند: بدون تردید، خداوند بر بنده خود به خاطر شدّت محبّت به فرزندش، رحم مى کند.»

مقرّرات مصوبه مورد اعتراض، در تضاد با سیاست های کلّی جمعیت ابلاغی ۱۳۹۳ مقام عظمای ولایت فقیه، رهبر انقلاب اسلامی و فرمانده کل قوا می باشد.

با عنایت [به] مقرّرات ماده (۲) قانون مدنی راجع به لازم الاجرا بودن قوانین در سراسر کشور در مهلت پانزده روز پس از انتشار؛ و این که اجرای مقرّرات اصول یک صد و چهل و سوم و یک صد و پنجاه و یکم و بند (۱۱) اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مواد (۱)، (۲) و (۱۹) قانون خدمت وظیفه عمومی با تمسّک به جمعیت بسیار جوان امکان پذیر است و توجهاً به مقرّرات اساسنامه مصوّب سازمان پدافند غیرعامل کشور که پس از تصویب مقام معظّم رهبری (مدظله العالی) طی نامه شماره ۹۴۵۰۲/۲۰/۲ ف ک مورخ ۱۳۹۳/۹/۱۷ ابلاغ گردیده 

و مقرّرات ماده ۱۲۳ قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوّب ۱۳۹۵ و بند (الف) ماده ۳۷ قانون احکام دائمی برنامه های توسعه کشور مصوّب ۱۳۹۵ ناظر به سیاست های کلّی جمعیت ابلاغی ۱۳۹۳ مقام عظمای ولایت فقیه، رهبر انقلاب اسلامی و فرمانده کل قوا؛ و مقرّرات مواد (۱۷)، (۲۸) و (۷۳) قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مصوّب ۱۴۰۰ موضوع مورد شکایت آماده رسیدگی و ابطال فوری است.

نظر به مغایرت مصوبه مورد اعتراض با قوانین و مقرّرات و مخالفت جمهوری اسلامی ایران و تضاد با شرع انور اسلام؛ تقاضای امعان نظر فقهای شورای نگهبان قانون اساسی و هیات عمومی دیوان عدالت اداری و ابطال ماده (۸۲) آیین نامه اداری استخدامی اعضاء غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشکی می گردد.”

متن مقرره  مورد شکایت به قرار زیر است:

“آیین نامه اداری استخدامی کارکنان غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

…………………

ماده ۸۲ ـ به بانوان باردار برای هر بار وضع حمل، شش ماه مرخصی زایمان با استفاده از حقوق و فوق العاده های مربوط تعلّق می گیرد که در هر صورت از شش ماه بیشتر نخواهد بود.

تبصره ۱: مدّت مرخصی زایمان برای زایمان های دو قلو، هشت ماه و برای زایمان های سه قلو و بالاتر، یک سال تعیین می گردد.

تذکر: پرداخت حقوق و مزایای مرخصی حمل های دو قلو (هشت ماه) جهت کارکنان مشمول صندوق تأمین اجتماعی در دست بررسی و پیگیری است. لذا در حال حاضر فقط شش ماه حقوق و مزایا، قابل پرداخت از سوی تأمین اجتماعی می باشد.

تبصره ۲: مدّت مرخصی استعلاجی بانوانی که در طول دوران بارداری با تأیید پزشک معالج از مرخصی استعلاجی استفاده می کنند، از سقف مرخصی زایمان آنها کسر نخواهد شد.

تبصره ۳: به کارمندانی که همسر ایشان وضع حمل می نمایند، مدّت پانزده روز مرخصی اضطراری مراقبت از همسر تعلّق می گیرد. این مرخصی قابل ذخیره و بازخرید نمی باشد.

تذکر ۱: ارائه مستندات مربوطه به کارگزینی الزامی بوده و فقط از تاریخ تولد کودک تا ۱۵ روزگی کودک می باشد. ضمناً مرخصی مذکور قابل ذخیره یا بازخرید نمی باشد.

تذکر ۲: در صورتی که برخی از کارکنان از ابتدای سال ۱۳۹۱ در موارد فوق از مرخصی استحقاقی در این مدّت ۱۵ روز استفاده نموده اند، از میزان مرخصی سالانه آنان کسر نگردد.

تبصره ۴ : مرخصی زایمان در خصوص مادرانی که فرزند آنها مرده به دنیا می آید، دو ماه خواهد بود.

تبصره ۵ : به کارمندان زن پس از اتمام مرخصی زایمان تا سن ۲۴ ماهگی فرزند، روزانه یک ساعت مرخصی شیردهی تعلّق می گیرد. قابل ذکر است این مرخصی برای کلّیه کارکنان زن حامل فرزند تک، دوقلو، سه قلو و بالاتر یکسان می باشد.

مرخصی شیردهی برای کلّیه کارکنان شیفتی و غیرشیفتی با هر تعداد وضع حمل به مدّت یک ساعت می باشد.»

…………………..

این آیین نامه در ۱۱۹ ماده و تبصره های مربوط در تاریخ ……………. به تصویب هیات امناء رسید. ـ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی“

در پاسخ به شکایت مذکور، سرپرست صندوق رفاه دانشجویان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به موجب لایحه شماره ۸۰۰/۱۹۸۳ مورخ ۱۴۰۰/۱۲/۹ توضیحاتی داده است که خلاصه آن به قرار زیر است:

“۱ـ شاکی پرونده هیچ گونه رابطه کاری، استخدامی و پرسنلی با صندوق رفاه دانشجویان وزارت بهداشت نداشته و ندارد. لذا با توجه به طرح دعاوی مشابه بر علیه دانشگاه های علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و غیره، مشخص نیست چه هدفی را از طرح چنین شکایاتی دنبال می نماید.

۲ـ ماده ۸۱ آیین نامه اداری استخدامی مصوّب ۱۳۹۲/۲/۲۸ براساس قانون و مقرّراتی همانند قانون کار و بیمه سازمان تأمین اجتماعی تهیه و تصویب گردیده و به هیچ عنوان برخلاف قانون نبوده و تعارضی نیز با آن ندارد.

۳ـ صندوق رفاه دانشجویان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مستند به ماده ۱ قانون احکام دائمی برنامه های توسعه کشور و تبصره ۴ آن و همچنین بند (ب) ماده ۲۰ قانون برنامه پنجم توسعه [قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران مصوّب ۱۳۹۰ الی ۱۳۹۴] و مطابق با سایر دانشگاه ها و مراکز وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و در تبعیت از قانون مذکور با تصویب هیات امناء و صندوق و بر اساس مجوّز قانونی دارای آیین نامه اداری و استخدامی کارکنان غیرهیات علمی خاص خود می باشد.

۴ـ علی رغم اشاره صحیح شاکی در مورد ماده ۱۷ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، صندوق رفاه دانشجویان مانند سایر زیرمجموعه های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با صدور بخشنامه وزیر بهداشت به شماره ۱۰۰/۷۷۰ مورخ ۱۳۹۴/۹/۱ و از ۶ سال قبل از مصوّب شدن قانون جدیدالتصویب حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در سال ۱۴۰۰، مرخصی زایمان را از ۶ به ۹ ماه افزایش داده و حتی علی رغم عدم تقبّل سازمان تأمین اجتماعی بابت ۳ ماه اضافه موصوف، مکلّف شده است بابت آن تا سقف ۹ ماه حقوق و مزایای بانوان باردار را از محل اعتبارات دانشگاه های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی و همچنین صندوق رفاه دانشجویان پرداخت نماید.

۵ ـ اشارات و استنادات شاکی به قانون اساسی که جملگی راجع به خدمت وظیفه عمومی و اساسنامه پدافند غیرعامل می باشد و همچنین خدمت وظیفه عمومی، هیچ ارتباط شکلی و ماهوی به موضوع شکایت مانحن فیه ندارد.

۶ ـ مستندات ابزاری شاکی هیچ گونه ارتباطی به جوانی جمعیت نداشته و همچنین اشاره به سیاست کلّی جمعیت نیز غالباً تفسیر شخصی شاکی از قوانین و مقرّرات و همچنین آیات الهی می باشد و هیچ گونه فتوا و تفسیری از مراجع عالی قدر اسلام به همراه ندارد.

علی هذا با عنایت به موارد معنونه فوق الذکر، تقاضای رد شکایت شاکی مورد استدعا می باشد.”

در خصوص خواسته شاکی مبنی بر ابطال  ماده ۸۲ آیین نامه اداری استخدامی کارکنان غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشكی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با عنایت به این که به موجب بند (الف) ماده ۱۷ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مصوّب ۱۴۰۰/۷/۲۴ مجلس شورای اسلامی مقرّر گردیده: «مدّت مرخصی زایمان با پرداخت تمام حقوق و فوق العاده های مرتبط به نُه ماه تمام افزایش یابد.

در صورت درخواست مادر تا دو ماه از این مرخصی در ماه های پایانی بارداری قابل استفاده است. مرخصی مزبور برای تولد دو قلو و بیشتر، دوازده ماه می باشد. در مواردی که مرخصی زایمان موجب اخلال در کار بخش خصوصی گردد، پس از تأیید وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی هزینه تحمیل شده توسط دولت جبران خواهد شد.» 

و بر اساس تبصره ماده ۷۳ قانون مذکور نیز مقرّر گردیده: «کلّیه دستگاه های اجرایی کشور مکلّفند ظرف دو ماه پس از لازم الاجراء شدن این قانون، به بازنگری و اصلاح مقرّرات و آیین نامه ها و ضوابط اداری و مالی و استخدامی مرتبط بر اساس احکام این قانون در جهت افزایش فرزندآوری اقدام و گزارش عملکرد خود را به مجلس و نهادهای ذی ربط ارائه نمایند.»،

در حال حاضر با تصویب بند (الف) ماده ۱۷ قانون صدرالذکر، حکم مندرج در ماده ۸۲ آیین نامه اداری استخدامی کارکنان غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مُلغی الأثر گردیده و قابلیت اجرایی ندارد و می بایست مورد اصلاح و بازنگری قرار گیرد.

لذا معاون قضایی دیوان عدالت اداری در امور هیات عمومی و هیات های تخصّصی در اجرای ماده ۸۵ قانون دیوان عدالت اداری در خصوص خواسته شاکی از بُعد قانونی به موجب دادنامه شماره ۱۴۰۴۳۱۳۹۰۰۰۱۱۵۵۱۲۰ مورخ ۱۴۰۴/۵/۱۴ قرار رد شکایت صادر کرده است. 

لیکن از آنجا که شاکی ابطال مقرره مورد شکایت را از بُعد شرعی نیز خواستار شده بود، در اجرای بند ۲ از ماده ۸۷ قانون دیوان عدالت اداری در خصوص جنبه شرعی مقرره مورد اعتراض از شورای نگهبان استعلام به عمل آمد و قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۱۰۲/۴۷۵۱۸ مورخ ۱۴۰۴/۸/۳ اعلام کرده است:

“رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری

با سلام و تحیّت

عطف به نامه شماره ۰۲۰۷۵۹۵ مورخ ۱۴۰۴/۶/۹؛

موضوع ماده ۸۲ آیین نامه اداری استخدامی اعضای غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشكی، در جلسه مورخ ۱۴۰۴/۷/۱۶ فقهای معظّم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفت که به شرح ذیل اعلام نظر می گردد:

ـ ماده مورد شکایت فی نفسه خلاف شرع نیست. اما در صورتی که به تشخیص مراجع ذی صلاح بایستی این مصوبه پس از تصویب قوانین ذی ربط مغایر اصلاح می شده و نشده باشد، کسانی یا دستگاه هایی که در این زمینه وظایف خود را انجام نداده اند و کارکنان خود را در طی ۹ ماه مرخصی زایمان الزام به انجام کار نموده و سبب تضییع حقوق اشخاص شده اند، باید جبران خسارت کنند.”

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۴۰۴/۹/۴ با حضور رئیس  و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رأی مبادرت کرده است.

رأی هیات عمومی

قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۱۰۲/۴۷۵۱۸ مورخ ۱۴۰۴/۸/۳ در رابطه با جنبه شرعی مقرره مورد شکایت اعلام کرده است که: «ماده مورد شکایت فی نفسه خلاف شرع نیست اما در صورتی که به تشخیص مراجع ذی صلاح بایستی این مصوبه پس از تصویب قوانین ذی ربط مغایر اصلاح می شده و نشده باشد، کسانی یا دستگاه هایی که در این زمینه وظایف خود را انجام نداده اند و کارکنان خود را در طی ۹ ماه مرخصی زایمان الزام به انجام کار نموده و سبب تضییع حقوق اشخاص شده اند، باید جبران خسارت کنند.»

بنابراین در اجرای حکم مقرّر در ماده ۸۷ قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال ۱۳۹۲ مبنی بر لزوم تبعیت هیات عمومی دیوان عدالت اداری از نظر فقهای شورای نگهبان در خصوص جنبه شرعی مقرّرات اجرایی، ماده ۸۲ آیین نامه اداری استخدامی اعضای غیرهیات علمی دانشگاه های علوم پزشکی فی نفسه خلاف شرع نیست و صرفاً در صورت تحقّق شرط مقرّر در نظریه مذکور برای افراد و دستگاه های مورد اشاره در این نظریه، تکلیف به جبران خسارت ایجاد می نماید. 

این رأی براساس ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب ۱۴۰۲/۲/۱۰) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است.

رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری ـ احمدرضا عابدی